Trong đầu tư, có một chân lý sống còn, bất biến, có giá trị xuyên thời gian, có tính quy chiếu đến tất cả các bong bóng tài sản đã từng hình thành và sẽ được hình thành; nhưng thường bị lãng quên, đó chính là: khi tất cả đang đều đang cuồng loạn trong men say chiến thắng, hãy tháo chạy thật nhanh.

---

Bong bóng tài sản

Hiểu một cách đơn giản, bong bóng hình thành khi một loại tài sản đang được định giá vượt xa giá trị thực của nó, tức một giá trị hợp lý để tạo nên trạng thái thuận mua vừa bán. Lấy một ví dụ dễ hình dung: trong một cơn thèm đồ ngọt, những đứa trẻ có thể đổi món đồ chơi trị giá 20k cho 1 viên kẹo giá chỉ 5k, cứ thế viên kẹo được trao đổi cho đến khi đạt mức 1 chiếc đồng hồ thông minh và không đứa trẻ nào muốn đổi kẹo nữa. Đó chính là 1 bong bóng. Quay về với các tài sản phức tạp trong thế giới tài chính, các bong bóng được sinh ra khi hội đủ các tác nhân sau đây:

(1) sự xuất hiện của các tài sản như cổ phiếu, bất động sản, bitcoin, hay thậm chí những thứ có giá trị thực cực thấp như các cây lan đột biến gen, tóm lại là tất cả những thứ mà có thể gieo vào tâm lý con người niềm tin về lợi nhuận.

(2) sự ảnh hưởng của các tác nhân xây dựng niềm tin về giá trị như: những thông tin về sự khởi sắc của doanh nghiệp, những triển vọng đột phá cho một ngành nghề hay những chính sách hoặc thay đổi vĩ mô tác động mạnh mẽ đến giá trị của một loại tài sản.

(3) sự tuyên truyền “thổi giá” khơi dậy và thổi bùng lòng tham cũng như cảm giác FOMO của con người.

Cơ chế phân phối ở đỉnh

Đâu là đỉnh giá trị của một tài sản, hay ở góc độ bong bóng, khi nào nó nổ tung là câu hỏi nhiều đối tượng tham gia thị trường không ngừng tìm đáp án hoàn hảo nhất. Đặt trong bối cảnh toàn cầu hoá và sự liên thông về kinh tế hết sức sâu rộng, các biến số tác động đến giá trị và bong bóng tài sản hợp thành một mạng lưới liên kết chằng chịt và biến đổi không ngừng.

Chúng ta có thể dựa trên phân tích định tính để đoán định sự hình thành của bong bóng, nhưng không thể kết luận chuẩn xác khi nào nó nổ tung. Sự thiếu hụt về thông tin, sự thiếu kiến thức và các công cụ cần thiết để xử lý thông tin là lỗ hổng không thể lấp đầy để đưa ra 1 một đáp án chính xác. Điều này đặc biệt đúng với các đối tượng là nhà đầu tư cá nhân hoặc những tổ chức nhỏ, thuật ngữ tiếng Anh gọi là retail investors (tạm gọi ở đây là cá thể nhỏ).

Gạt bỏ hết những chỉ số phức tạp để quay về bản chất căn bản của thương mại, chỉ báo rõ nhất cho sự vỡ tung của bong bóng chính là khi các cá thể nhỏ, đặc biệt là những cá thể không có bất cứ hiểu biết nào về đầu tư và tài chính bị hạ gục bởi lòng tham. Tại thời điểm này, nguồn cầu của thị trường đạt đến đỉnh của nó, cùng với đó là sự chuyển giao của tài sản từ tay những nhà tạo lập thị trường cho các cá thể nhỏ.

Khi không còn lực đỡ nào từ những nhà tạo lập, hay từ nguồn cầu còn lại trên thị trường, sụt giảm không phanh là hệ quả tất yếu. Nhất là trong trường hợp tài sản, tự thân nó không có giá trị thực, như lan đột biến hay rất nhiều đồng tiền ảo vô giá trị hay các công ty khai khoáng, nơi thông tin về việc dò mỏ thành công là cú hích được các nhà tạo lập xoáy vào để đẩy giá. Hậu quả của phân phối đỉnh đối với những người đến sau là thảm khốc, đặc biệt đối với những người dùng đòn bẩy tài chính để mua vào.

Hình thái phân phối đỉnh

Khi một tài sản đã ở đỉnh của nó, một đợt giảm giá nhanh và mạnh sẽ tiếp diễn ngay sau. Về logic, điều này là một diễn biến tất yếu khi các đối tượng tạo lập thị trường với lợi thế về kiểm soát cục diện quyết định thoát ra. Diễn biến tiếp sau sẽ luôn rơi vào 1 trong 2 trường hợp:

1. Trường hợp 1:  Giá sẽ giảm không phanh cho đến khi về đến mức “giấy lộn” mà không có thêm đợt điều chỉnh nào. Trường hợp này thường xảy ra khi số lượng đơn vị tài sản được giao dịch không quá nhiều và đã được phân phối phần lớn trong giai đoạn lập đỉnh, ví dụ là các cổ phiếu penny.
2. Trường hợp 2: Là 1 diễn tiến gồm các giai đoạn: (1) Giá sẽ giảm nhanh và mạnh, ngay sau là (2) 1 đợt mua vào với khối lượng lớn và cuối cùng (3) đợt bán tống tháo với mọi giá. Diễn biến này thường xảy ra với các tài sản có số lượng đơn vị giao dịch lớn khiến đối tượng tạo lập cần thời gian cũng như cơ hội phân phối tài sản.

Trường hợp thứ 2 phổ biến hơn và cũng để lại hậu quả lớn hơn rất nhiều cho các cá thể nhỏ, đặc biệt là những cá thể đến sau. Đơn giản vì với lòng tin về sự tăng giá, cùng các lệch lạc về khái niệm đầu tư theo giá trị khiến họ xem những đợt giảm giá mạnh là cơ hội để mua vào và bắt đáy. Sự nhầm lẫn chết người giữa phân phối đỉnh và điều chỉnh giá. Sự sai lầm nghiêm trọng khi tin rằng các công thức định giá, các chỉ số tài chính trong sách giáo khoa có sức mạnh lớn hơn sự cuồng loạn của thị trường.

Tỉnh táo để tồn tại

Hãy luôn nhớ, khi khối lượng giao dịch của tài sản và giá trị từng giao dịch cùng tăng đột ngột là lúc viên đạn chuẩn bị rời nòng. Các đối tượng tạo lập thị trường đang tập kết cho trận chiến sau cuối. Đột biến về giao dịch vượt hẳn mức trung bình trước đó, vượt xa các lần điều chỉnh trước, có thể 3 lần, có thể 5 lần, thậm chí đến 10 lần.

Thay vì tiếc rẻ một vài phần trăm lợi nhuận hay cố chứng minh mình đúng tuyệt đối trong các dự đoán về thị trường với các công cụ kỹ thuật, các bảng định giá dựa trên dòng tiền (Discounted Cash Flow Model), hãy đặt lý trí trên những nền tảng căn bản để tồn tại: không có một phương pháp định lượng nào có thể tiên đoán chính xác về thời khắc bong bóng nổ tung hay giá của đỉnh, chỉ có 1 lý lẽ luôn đúng: khi tất cả cầu đã được chuyển hoá thành cung thì sự sụp đổ là hệ quả tất yếu.

Tách lòng tham khỏi sự cuồng loạn, tách bản ngã khỏi quyết định sau cùng là bản năng sinh tồn cho bất cứ ai muốn bước chân vào lĩnh vực đầu tư.